Lek moralny

Dla młodzieży typowe są lęki społeczne i moralne, które wynikają z obawy przed utratą i narażeniu się najbliższemu otoczeniu a charakterystyczna staje się obawa przed negatywną oceną społeczną, lek przed niepowodzeniem, przed ekspozycja społeczną, przed ośmieszeniem, odrzuceniem: lęk egzaminacyjny czyli „przed pytaniem”. Lek moralny, utożsamiany przez autora z sumieniem, występuje w tym czasie rozwoju, gdy jednostka jest już zdolna do oceny własnego zachowania z punktu widzenia standardów moralnych. Jest to klasa lęków, które występują w okresie dorosłości, kiedy nieustannie zachodzi konfrontowanie zachowań własnych z zachowaniami innych ludzi, a także konfrontowanie własnego „ja” realnego z „ja” idealnym. Większość badaczy wskazuje, że wraz z wiekiem dziecka przedmioty lęku z realnych i biologicznych sfer życia przesuwają się w sferę życia społecznego, wyzwalane są zagrożeniem z „wewnątrz” organizmu. Zauważają, że wśród lęków społecznych dominuje lęk szkolny. Z punktu widzenia rozwoju, najważniejsze są lęki moralne, związane z oceną moralną naszych pragnień. Jeśli jednocześnie przezywamy pragnienie przeciwstawne sobie, mamy wówczas sytuację konfliktową. Istnieją różne źródła konfliktów, zależnie od tego, na jakim poziomie rozwoju zachodzą. Na najniższym poziomie ich źródłem jest lęk przed karą. Konflikt zachodzi między pragnieniami nie aprobowanymi społecznie, a obawą przed odpowiedzialnością. Jest to wybór tego, co dobre nie z potrzeby wewnętrznej, ale raczej z potrzeby uznania przez otoczenie społeczne. Dopiero ustosunkowanie się autonomiczne do wyższych hierarchicznie wartości, czyni konflikt prawdziwie ludzkim. I tu pojawia się lęk przed popełnieniem grzechu lub poczuciem winy, czyli wyrzuty sumienia. Człowiek ciągle przeżywa mniej lub bardziej poważne konflikty, a tylko prawidłowe rozwiązanie konfliktu daje mu radość i jest rozwojowo twórcze. Aby jednak prawidłowo rozwiązać konflikt, trzeba uzyskać właściwą hierarchię wartości i zdolności do kierowania sobą.