Samosterowność
Głównym kierunkiem rozwojowym człowieka jest samosterowna organizacja swego zachowania. Obserwując proces życia człowieka zauważyć można, że jego działalność w coraz mniejszym stopniu wyznaczana jest przez czynniki zewnętrzne, a w coraz większym zakresie, staje się podporządkowana własnym dążeniom. Przeciwieństwem samosterowności jest bycie sterowanym, czyli zewnątrz sterowność. Samosterowność i zewnątrz sterowność nie są to cechy psychiczne jednostki, lecz stan, ukazujący kierunek jej dążeń w określonym czasie i przestrzeni. „Zewnątrz sterowany człowiek” jest postacią stworzoną przez cywilizację masowej produkcji, konsumpcji i informacji, cierpiącą na niedorozwój życia wewnętrznego, jest wynikiem koncepcji wychowania człowieka jako sumy cech społecznych. „Wewnątrz sterowany człowiek” (samosterowny) staje się poprzez zindywidualizowaną internalizację społeczeństwa i kultury w sposób jedyny i niepowtarzalny. Człowiek może rozwijać oba te wielopoziomowe światy: zewnętrzny i wewnętrzny. Mając dwa poziomy egzystencji różne od siebie, człowiek może być niezależny i w świecie zewnętrznym, gdyż gwarantuje mu to autonomia świata wewnętrznego. Ostatnio, zwłaszcza w ramach psychologii humanistycznej, namnożyło się wiele określeń przeceniających tzw. własną aktywność rozwojową, np.: samorealizację, samoaktualizację, samopoznanie, samowychowanie itd. Trudno całkowicie się zgodzić z tym modnym sądem, że własny rozwój zawdzięczać będziemy przede wszystkim, naszym własnym działaniom. Zdolność do rozwoju została nam udzielona, zostaliśmy ją obdarzenie, a nasza rola powinna polegać na dostrzeżeniu i przejęciu szansy, jaką przynosi życie i spotkani na drodze inni ludzie. W literaturze psychologicznej na temat podmiotowości spotykamy wiele zbliżonych do siebie określeń, jak np.: przyczynowość osobista, aktywność sprawcza, autonomia, autodeterminacja itp. Wszystkie one wskazują, że tym co charakteryzuje spostrzeganie człowieka jest przypisywanie dominującego wpływu na jego zachowanie czynnikom wewnętrznym. Istotą podmiotowości, idei obecnie szeroko propagowanej, jest świadoma aktywność jednostki, w trakcie której człowiek dokonuje samodzielnych wyborów i podejmuje decyzje, opierając się na własnych wartościach i standardach. Jest on jakby twórcą zdarzeń i stanów, przez co wywiera wpływ na otoczenie, a także na swoje zachowanie i swój los, stając się autorem własnego życia. Bycie podmiotem to także dążenie do kształtowania obrazu samego siebie zgodnie z hierarchią przyjętych i realizowanych w życiu wartości. W obrazie samego siebie, który w okresie dorastania ulega intensywnym przemianom i dostarcza wielu niepokojów rozwijającej się osobowości wyróżniamy specyficzne cechy. Są to: - akceptacja samego siebie lub jej brak, - zbieżność z ideałem samego siebie lub brak zbieżności, - znajomość samego siebie lub brak umiejętności wglądu w siebie. Brak zbieżności z ideałem samego siebie wiąże się z brakiem akceptacji samego siebie. Ze znajomością samego siebie wiąże się samoocena. Tendencja do określenia samego siebie w pewien sposób może wyrazić się w formie przeceniania swoich możliwości bądź ich niedoceniania. Jest to tzw. „zawyżona” lub „zaniżona” samoocena. W przypadku, gdy ocena możliwości jest zgodna z rzeczywistymi osiągnięciami jednostki, mamy do czynienia z samooceną adekwatną. Psychologowie zajmujący się obrazem „ja” nie są zgodni, czy samoocena ma charakter ogólny, czy odnosi się do poszczególnych dziedzin i właściwości człowieka, takich jak: wygląd zewnętrzny, osiągnięcia, zdolności, kontakty, cechy osobowości. Zdaniem A. Brzezińskiej uogólniona samoocena, rodzaj postawy wobec siebie to poczucie własnej wartości. Może to być samoakceptacja: zaufanie i wiara we własne siły, umiejętność wykorzystania własnych możliwości, korygowanie własnego postępowania pod wpływem ocen innych osób lub samoodtrącenie: nie docenienie tego, co się osiągnęło, odczuwanie poczucia winy, poczucie krzywdy, odczuwanie do siebie pretensji i żalu, negatywna ocena siebie i otoczenia (Brzezińska 1973,). Gwałtowny rozwój zainteresowania swoją osobą i próba znalezienia odpowiedzi na pytanie: „jaki jestem”, występuje wyraźnie w okresie dorastania. Stanowi to wyraz dążenia do tego, aby nieświadome przeświadczenie przekształcić w sądy na swój temat. Podstawową „szkołą” kształtowania się obrazu siebie jest rodzina i sposób wychowania dziecka. Oddziaływanie rodziców odbywa się za pomocą różnych form, np.: - rodzice spostrzegają zachowanie dziecka i oceniają je jako pozytywne lub negatywne, - rodzice nadają swoim dzieciom szereg określeń – „etykietek”, np. ładny, miły, mały, nerwowy spokojny, mądry, głupi. Dziecko niektóre z nich wbudowuje w ocenę siebie i stają się one znaczącymi rysami obrazu siebie, - rodzice modelują pewne zachowanie drogą nagród i kar. Obraz własnej osoby ukształtowany w rodzinie ulega różnorodnym modyfikacjom również poza nią. Najważniejszymi źródłami zmian w obrazie samego siebie są postawy innych ludzi, opinie i ceny wyrażane o jednostce oraz pozycja w grupie, do której ona należy.